1. Co było wcześniej?.
  2. Państwo Mieszka.
  3. Chrzest Polski (966).
  4. Walka o kształt Polski.
  5. Organizacja państwa Mieszka.
  6. Bolesław Chrobry.
  7. Misja biskupa Wojciecha do ziemi Prusów.
  8. Zjazd gnieźnieński (1000).
  9. Wyprawa kijowska (1018).
  10. Państwo Bolesława Chrobrego.
  11. Koronacja Bolesława Chrobrego (1025).
  12. Organizacja państwa pierwszych Piastów.
  13. Kryzys monarchii.1030 r
  14. Odbudowa państwa.
  15. Polityka wewnętrzna Kazimierza Odnowiciela.
  16. Wzrost znaczenia Polski na arenie międzynarodowej za Bolesława Smiałego(Szczodrego)
  17. Rozwój wewnętrzny państwa za Bolesława Smiałego
  18. Walka Cesarstwa z Papiestwem
  19. Testament Krzywoustego.
  20. Zasada senioratu.
  21. Podsumowanie.
  22. Dynastie Piastów i Jagielonów
  23. Daty-możesz się sprawdzić.


 

 

 

Państwo Polan. Ziemie polskie przed IX w. zamieszkiwały liczne plemiona słowiańskie, które choć żyjące w odrębnych wspólnotach miały podobne wierzenia, obyczaje, język, sposoby uprawy ziemi i prowadzenia handlu. To wszystko ułatwiło ich zjednoczenie, dokonane przez władców państwa Polan.

Kolebką Polan były obszary w dorzeczu Warty, a ich ośrodkiem gród Gniezno. Nazwa plemienia, utworzona od wyrazu “pole”, świadczy o tym, że lud ów trudnił się uprawą ziemi. Przynajmniej od połowy IX w. rządzili nim książęta dziedziczni z rodu Piastów — dając początek dynastii piastowskiej, której założycielem miał być legendarny Piast-oracz. Jego syn Siemowit — jak zanotował żyjący w XII stuleciu kronikarz Gall Anonim — za powszechną zgodą obwołany władcą, skupił pod swym berłem całą Wielkopolskę. Następca Siemowita, Lestek, podbił sąsiednie plemię Goplan ze stolicą w Kruszwicy, a także przyłączył Mazowszan oraz sandomierskich Lędziców wraz z Grodami Czerwieńskimi — m.in. z Przemyślem i Czerwieniem. Z kolei syn Lestka, książę Siemomysł, umocnił swoje panowanie nad zdobyczami przodków i prawdopodobnie podporządkował sobie część Pomorza.

Państwo Wiślan. Poza granicami państwa Polan pozostawała Małopolska zamieszkana przez plemię Wiślan. Jej stolicą był Kraków, o którego powstaniu tak opowiada XIII-wieczna‚ Kronika wielkopolska: “Lechici [...] jednomyślnie wybrali swoim starostą czy dowódcą wojów (bo wedle polskiego przełożenia dowódca wojów zwie się wojewodą) pewnego bardzo przemyślnego męża imieniem Krak [...] Ten Krak [...], kiedy stał się zwycięzcą, uznany został przez Lechitów za króla. Wybudował on gród, który od jego miana zwano Krakowem, a przedtem mianowano go Wawel [...]. Więc i góra, gdzie leży teraz gród krakowski, nazywała się Wawel ”.

U schyłku IX w. ziemię Wiślan podbiło sąsiednie Państwo Wielkomorawskie, a po jego upadku weszła ona w granice państwa czeskiego. Podobny los spotkał osiadłe na Śląsku plemiona Ślężan, Opolan i Dziadoszan

POWRÓT

1. Państwo Mieszka. Pierwszym bliżej nam znanym, ponieważ opisanym w kronikach, władcą państwa Polan był Mieszko zwany pierwszym. Odziedziczył on po przodkach kraj o powierzchni ok. 200 tys. km2, zwany już wtedy Polską lub po łacinie Polonia. Młodemu organizmowi państwowemu groziły liczne niebezpieczeństwa, tym bardziej że jego mieszkańcy wyznawali pogaństwo. Z zewnątrz zagrażało mu Cesarstwo niemieckie, roszczące sobie prawo do nawracania pogan. Wewnątrz istniały silne jeszcze odrębności terytoriów plemiennych, z własnymi bóstwami i miejscami kultów.

POWRÓT

2. Chrzest Polski (966). Mieszko pojął, że przyjęcie religii chrześcijańskiej umożliwi mu upodobnienie Polski do silniejszych oraz lepiej zorganizowanych państw europejskich. Pozwoli także zabezpieczyć się przed zaborczymi dążeniami cesarstwa niemieckiego. Książę zwrócił się ku sąsiednim Czechom, które wcześniej przyjęły chrzest, i “zażądał w małżeństwo jednej bardzo dobrej chrześcijanki [...] imieniem Dąbrówka. Lecz ona odmówiła poślubienia go, jeśli nie zarzuci owego zdrożnego obyczaju i nie przyrzeknie zostać chrześcijaninem. Gdy zaś on przystał, że porzuci ów zwyczaj pogański i przyjmie sakramenta wiary chrześcijańskiej, pani owa przybyła do Polski [...], ale nie pierwej podzieliła z nim łoże małżeńskie, aż powoli a pilnie zaznajamiając się z obyczajem chrześcijańskim i prawami kościelnymi, wyrzekł się błędów pogaństwa i przeszedł na łono matki-Kościoła”.

Uroczysty chrzest Mieszka i jego najbliższego otoczenia odbył się w Gnieźnie w Wielkanoc 966 r. Dwa lata później duchowny imieniem Jordan założył w Poznaniu pierwsze polskie biskupstwo misyjne, podległe bezpośrednio papieżowi. Rozpoczęła się stopniowa chrystianizacja mieszkańców kraju, prowadzona przez przybyłych do Polski zakonników.

Chrzest miał dla państwa Mieszka doniosłe i wielostronne znaczenie. Pozwolił Polsce wejść do wspólnoty państw chrześcijańskich i uniknąć podporządkowania powstającemu właśnie w Magdeburgu niemieckiemu arcybiskupstwu dla ziem słowiańskich. Otworzył także dostęp do łacińskiej cywilizacji i kultury, którą duchowni przekazywali wraz z szerzeniem prawd wiary. Jedna religia i jedna organizacja kościelna spajały i wzmacniały organizm państwa. Księża, którzy jako jedyni znali język dyplomacji — łacinę, posiadali umiejętność czytania i pisania, prowadzili kancelarię książęcą, kontrolowali skarb, pełnili rolę posłów na obcych dworach. Chrześcijaństwo przynosiło złagodzenie surowych obyczajów pogańskich, lepiej niż prymitywne religie zaspokajało potrzeby umysłowe ówczesnych ludzi, a przez swą uroczystą liturgię przemawiało do wyobraźni i rozbudzało poszanowanie dla nowej wiary.

POWRÓT

3. Walka o kształt Polski. Objąwszy władzę Mieszko rozszerzył swe panowanie na ziemię lubuską, należącą wcześniej do słowiańskich Wieletów, osiadłych między Odrą a Łabą. Z terenów tych musiał jednak płacić trybut, czyli daninę, cesarzowi, który rościł sobie pretensje do zwierzchnictwa nad obszarami zamieszkanymi przez Słowian Połabskich. Następnie książę podporządkował sobie Pomorze Zachodnie ze Szczecinem, Kołobrzegiem i Wolinem, a w bitwie pod Cedynią (972) rozgromił wojska margrabiego marchii wschodniej — Hodona.

Zaangażowanie Mieszka w walki na zachodniej granicy wykorzystał książę kijowski Włodzimierz Wielki. On to właśnie, jak zapisał ruski kronikarz Nestor: “w 981 r. wyprawił się na Lachów i zabrał im ich grody Przemyśl, Czerwień i inne”. Grody Czerwieńskie stały się odtąd przedmiotem sporu między sąsiadującymi ze sobą państwami.

W wyniku wojny z Czechami, do której doszło już po śmierci księżnej Dobrawy, Mieszko przyłączył do Polski Śląsk i prawdopodobnie Małopolskę. Tak oto zjednoczył pod swym berłem ziemie, tworzące jednolitą krainę geograficzną, powiązaną systemem dróg wodnych w dorzeczu Odry i Wisły.

Kształt terytorium ówczesnego państwa polskiego można dziś odtworzyć z dokumentu‚ Dagome iudex. Aktem tym książę oddał Polskę pod opiekę św. Piotra i jego następców, czyli papieży, w zamian za co jej mieszkańcy mieli płacić papiestwu daninę zwaną świętopietrzem.

POWRÓT

4. Organizacja państwa Mieszka. Organizacja i bogactwo państwa Mieszka wywołały podziw żydowskiego (lub arabskiego) kupca Ibrahima ibn Jakuba, który w latach sześćdziesiątych X w. przemierzył kraje słowiańskie. “Ziemia ta — pisał — obfituje w zboże i mięso, miód i ryby. Pobierane przez [księcia] opłaty w odważanym kruszcu idą na żołd dla jego mężów: co miesiąc przypada każdemu określona jego ilość. Ma on 3 tysiące pancernych, podzielonych na oddziały, a setka ich znaczy tyle co 10 setek innych. Daje tym mężom odzież, konie, broń i wszystko, czego potrzebują. A gdy jednemu urodzi się dziecko, Mieszko każe mu wypłacać żołd od chwili urodzenia. A gdy dziecię dorośnie, to jeżeli jest mężczyzną, żeni go i wypłaca za niego dar ślubny ojcu dziewczyny, jeżeli zaś jest kobietą, wydaje ją za mąż i płaci dar ślubny jej ojcu”.

Młodzi mężczyźni, którzy niegdyś porzucili swoje opola, aby poświęcić się wojennemu rzemiosłu, tworzyli drużynę całkowicie zależną od księcia. Dzięki niej Mieszko miał silną władzę i mógł sprawnie zarządzać państwem.

POWRÓT

5. Bolesław Chrobry. Pierworodnym synem Mieszka i Dobrawy był BOLESŁAW, zwany potem CHROBRYM, czyli dzielnym. W dzieciństwie oddany jako zakładnik na dwór cesarski, wcześnie zetknął się z wielką polityką i poznał sztukę rządzenia państwem. Usunąwszy po śmierci ojca macochę oraz przyrodnich braci sam objął władzę w kraju, rozciągającym się od Bałtyku po Karpaty

POWRÓT

6. Misja biskupa Wojciecha do ziemi Prusów. Książę zaprosił do Polski wygnanego z Pragi biskupa Wojciecha, który uzyskał od papieża zgodę na prowadzenie misji wśród pogan. Za radą Bolesława, Wojciech, wraz z bratem Gaudentym, udał się do krainy Prusów zamieszkałych między Mazowszem a Bałtykiem, aby szerzyć między nimi wiarę chrześcijańską. Tam, zamordowany podczas odprawiania mszy świętej, “męczeństwem dopełnił swego zawodu. Później zaś ciało jego Bolesław wykupił na wagę złota od owych Prusów i umieścił je z należytą czcią w [...] Gnieźnie”.

Śmierć biskupa, który był postacią znaną i należał do grona osobistych przyjaciół cesarza niemieckiego — Ottona III, odbiła się głośnym echem w Europie Zachodniej. Wkrótce papież kanonizował go, czyli ogłosił świętym. Do słynącego cudami grobu misjonarza ciągnęły liczne rzesze wiernych, a szeroko rozwijający się kult męczennika podniósł znacznie rangę Kościoła polskiego. Mógł zatem dopomóc Bolesławowi w staraniach o własną metropolię (arcybiskupstwo), niezależną od niemieckiego Magdeburga.

POWRÓT

7. Zjazd gnieźnieński (1000). W 1000 r. odbył się uroczysty zjazd w Gnieźnie, związany z pielgrzymką Ottona III do grobu św. Wojciecha. Wizyta cesarza w Polsce miała także charakter polityczny. Pragnął on bowiem stworzyć potężne imperium, w skład którego — jako jedna z równoprawnych części — wchodziłaby Słowiańszczyzna.

Bolesław olśnił cudzoziemców wspaniałym przyjęciem. “Zważywszy jego chwałę, potęgę i bogactwo, cesarz rzymski zawołał w podziwie: << Na koronę mego królestwa, to, co widzę, większe jest, niż wieść głosiła; [...]. A zdjąwszy z głowy swej diadem cesarski, włożył go na głowę Bolesława na zadatek przymierza i przyjaźni i dał mu w darze gwóźdź z krzyża Pańskiego wraz z włócznią św. Maurycego zamian za co Bolesław ofiarował mu ramię św. Wojciecha” — czytamy u Galla.


(ciekawostka -włócznie tą możemy zobaczyć na obrazie Matejki “Grunwald 1410” co jest niezgodne z historią ale Matejko umieścił ja symbolicznie w rękach prostego piechociarza który mierzy nią w Mistrza Zakony Krzyżackiego ,

Wyniesienie polskiego władcy do godności “brata” i sprzymierzeńca Ottona oburzyło dostojników cesarstwa, co zapisał naoczny świadek wydarzeń, kronikarz niemiecki Thietmar. I choć nie doszło wtedy do ceremonii koronacji, która odbyła się ćwierć wieku później, pozycja Bolesława na arenie międzynarodowej ogromnie wzrosła.

Zjazd gnieźnieński miał dla Polski i inne, wielkiej wagi, następstwa. Postanowiono na nim utworzyć arcybiskupstwo w Gnieźnie i trzy nowe biskupstwa: w Krakowie — dla Małopolski, w Kołobrzegu — dla Pomorza Zachodniego i we Wrocławiu — dla Śląska. Bolesław otrzymał też od cesarza prawo ich obsadzania. Powstała zatem polska prowincja kościelna, która obejmowała wszystkie ziemie zdobyte przez Piastów i pozostawała zależna jedynie od papieża. Godność pierwszego arcybiskupa uzyskał brat św. Wojciecha, Gaudenty.

POWRÓT

Wojny polsko-niemieckie (1002–1018). Przyjazne stosunki polsko-niemieckie przerwała niespodziewana śmierć Ottona III. Bolesław, wykorzystując osłabienie cesarstwa targanego walkami wewnętrznymi, zajął utworzone niegdyś na ziemiach słowiańskich marchie niemieckie: Łużyce, Milsko i Miśnię. Opanował także Czechy, Morawy i Słowację, chcąc prawdopodobnie wprowadzić w życie pomysł zjednoczenia Słowiańszczyzny.

Wzrost potęgi państwa polskiego zaniepokoił nowego władcę Niemiec, Henryka II, który nie zamierzał kontynuować polityki swego poprzednika, toteż wypowiedział Bolesławowi wojnę, gdy ten odmówił złożenia hołdu z Czech. Pierwsza wyprawa niemiecka dotarła aż pod Poznań. Późniejsze walki toczyły się głównie na Śląsku, gdzie naturalną linię obrony stanowiła Odra. Polacy, widząc, że nie sprostają przeciwnikom w otwartym polu, prowadzili wojnę podjazdową. Do legendy przeszła bohaterska obrona Niemczy w 1017 r., kiedy to nawet zastosowanie przez Niemców machin oblężniczych nie załamało mieszkańców grodu: “Nigdy nie słyszałem o oblężonych, którzy by z większą wytrwałością i zaradnością zabiegali o swoją obronę” — zauważył nawet, niechętny Polsce, Thietmar.

Ostatecznie w 1018 r. zawarto pokój w Budziszynie. Bolesław, choć utracił wcześniej Czechy, Morawy i Słowację, odniósł wielki sukces. Utrzymał bowiem Łużyce i Milsko, zachował niezależność od cesarza i okazał się groźnym przeciwnikiem dla potężnych Niemiec.

POWRÓT

8. Wyprawa kijowska (1018). Chrobry, chcąc na czas konfliktu z cesarstwem zabezpieczyć polską granicę wschodnią, wydał swoją córkę za mąż za księcia kijowskiego Świętopełka. Jednakże już po dwóch latach książę ów został wygnany, a nowy władca Rusi — Jarosław Mądry — zawarł z cesarzem skierowane przeciwko Polsce przymierze.

Po zakończeniu wojny z Niemcami Bolesław zorganizował zbrojną wyprawę na Ruś i wkrótce zajął Kijów. Legenda głosi, że wchodząc do grodu ciął mieczem w tzw. Złotą Bramę. Od tej pory ów miecz — zwany Szczerbcem — miał być jednym z insygniów koronacyjnych polskich monarchów. Przywrócony na tron kijowski Świętopełk niedługo wszakże cieszył się zwycięstwem. Rychło bowiem Bolesław został zmuszony do odwrotu, a Jarosław Mądry — jeden z najwybitniejszych książąt Rusi — odzyskał władzę. W drodze powrotnej Chrobry zajął Grody Czerwieńskie i ponownie przyłączył je do Polski.

POWRÓT

9. Państwo Bolesława Chrobrego. Bolesław był znakomitym organizatorem państwa. Rządził przez swoich powierników, spośród których wybierał “kogo chciał i wysyłał jednego do takiego zamku lub miasta, drugiego gdzie indziej”. Utrzymywał wspaniały i bogaty dwór, porównywalny z najlepszymi dworami europejskimi: “za [jego] czasów każdy rycerz i każda niewiasta dworska zamiast sukien lnianych lub wełnianych używali płaszczy z kosztownych tkanin a skór nawet bardzo cennych [...], [kobiety zaś] tak chodziły obciążone złotymi koronami, koliami, łańcuchami [...], że gdyby ich drudzy nie podtrzymywali, nie mogłyby udźwignąć tego ciężaru kruszców” — pisał z pewnością nie bez przesady Gall. Książę znany był ze sprawiedliwości wobec prostego ludu, a zbyt surowe kary często łagodził za wstawiennictwem swojej żony Emnildy — kobiety “cnotą i dobrocią słynącej”.

POWRÓT

10. Koronacja (1025). Na wieść o śmierci wrogiego Polsce cesarza Henryka II Chrobry postanowił ukoronować się, a był to wówczas akt o ogromnym znaczeniu zarówno państwowym, jak i religijnym. Podczas ceremonii koronacji arcybiskup wręczał panującemu insygnia królewskie i namaszczał olejami świętymi, czyniąc go tym samym pomazańcem bożym. Korona wywyższała władcę ponad pozostałych członków dynastii, symbolizowała jedność i niepodzielność królestwa, na zewnątrz zaś świadczyła o suwerenności — czyli o pełnej niezależności Polski od innych państw. Wkrótce potem Bolesław zmarł, a Gall Anonim poświęcił mu strofy żałobne:

POWRÓT

11. Organizacja państwa pierwszych Piastów. Na kształt państwa pierwszych Piastów wpłynęła zarówno rodzima tradycja, jak i dorobek cywilizacyjny oraz polityczny Europy Zachodniej.

Państwo, uważane w owej epoce za własność dynastii panującej, stanowiło monarchię patrymonialną, od łacińskiego słowa patrimonium — majątek rodowy, dziedzictwo. Cała władza należała więc do księcia lub króla, a rządził on przy pomocy doradców, których początkowo swobodnie wybierał spośród członków swojej drużyny; z czasem zaczęli oni tworzyć odrębną grupę możnych. Przedstawiciele tej grupy sprawowali główne urzędy państwowe i zarazem nadworne. Najwyższym dostojnikiem świeckim stał się palatyn, nazwany po polsku wojewodą, w zastępstwie monarchy dowodzący wojskiem i w jego imieniu sprawujący określone funkcje sądowe. Cześnik i stolnik dbali o trunki i jadło na stole władcy, a koniuszy zarządzał jego stajniami. Wszyscy ci urzędnicy zależeli bezpośrednio od panującego i utrzymywali się z przeznaczonych dla nich dochodów skarbu książęcego. Tworzyli radę książęcą i uczestniczyli w wiecach, czyli zgromadzeniach, brali udział w dworskich polowaniach na grubego zwierza, biesiadach i uroczystościach rodzinnych członków dynastii. Objeżdżali państwo wraz z księciem, który nie miał jeszcze stałej siedziby i przebywał kolejno w największych grodach — Gnieźnie, Poznaniu, Krakowie, Wrocławiu, Płocku.

Grody te, zarządzane przez panów (komesów) grodowych, stanowiły ośrodki administracji terytorialnej. Tam gromadzili się, wezwani pod broń w razie potrzeby wojennej, wszyscy wolni mężczyźni. Tam też książę sprawował sądy nad poddanymi. Tam wreszcie składano daniny w naturze: w zbożu, bydle i rybach, oraz magazynowano żywność dla władcy i jego dworu. Grody te, budowane na ogół w miejscach trudno dostępnych, pełniły również funkcje obronne. Otoczone murami i głęboką fosą dawały schronienie okolicznym mieszkańcom. Wokół nich z czasem powstawały podgrodzia, gdzie osiedlali się wojowie z drużyny i wolni rzemieślnicy, budowano kościoły, a także urządzano targi oraz jarmarki.

W pobliżu grodów panujący zakładał wsie służebne, a w nich osadzał ludność zależną, obowiązaną do stałych świadczeń. Zachowane do dziś nazwy takich miejscowości wskazują na rodzaj powinności właściwy dla danej wioski. I tak, w Grotnikach produkowano groty do strzał, w Szczytnikach — tarcze, w Kołodziejach — koła, w Szewcach — buty, w Złotnikach — klejnoty itp. Mieszkańcy innych osad pracowali przy książęcych stadach, pomagali podczas monarszych łowów, wykonywali na dworze czynności gospodarskie, takie jak: gotowanie, pieczenie i pranie.

Większość ludności stanowili wówczas wolni wieśniacy zwani dziedzicami. Żyli oni we wsiach liczących po kilka domostw. Sąsiadujące ze sobą osady były nadal zorganizowane w opola, które jako najmniejsze jednostki administracji państwa dostarczały do skarbu książęcego daniny, np. jedną krowę rocznie. Do obowiązków społeczności opola należały także: naprawa i konserwacja umocnień pobliskiego grodu, zapewnienie podróżującemu władcy lub jego urzędnikom koni i wozów oraz żywności.

Zarówno wolni, jak i zależni wieśniacy utrzymywali się z rolnictwa. Na ziemi uprawianej już z zastosowaniem orki siano pszenicę, proso, żyto, owies, jęczmień — wybierając gatunek zboża w zależności od jakości gleby. W ogrodach sadzono drzewa owocowe, a na łagodnych i nasłonecznionych stokach wzgórz zakładano nawet winnice, jako że klimat był cieplejszy i bardziej niż dziś wilgotny. Hodowano także bydło, konie, świnie, owce i kozy.

W gospodarstwach wiejskich starano się wytwarzać jak najwięcej potrzebnych przedmiotów. Mężczyźni wykonywali narzędzia, kobiety przygotowywały produkty żywnościowe i szyły ubrania. Wiele jednak niezbędnych artykułów, np. sól czy żelazo, trzeba było nabywać, a ponieważ pieniądz nie miał jeszcze szerokiego zastosowania, prowadzono handel wymienny. Gospodarkę wczesnośredniowieczną można więc określić jako gospodarkę naturalną.

Pierwsi Piastowie, prowadzący częste wojny, dużo uwagi poświęcali organizacji sił zbrojnych.  Już drużyna Mieszka wzbudziła podziw Ibrahima ibn Jakuba. Wojsko Bolesława Chrobrego, liczące kilkanaście tysięcy wojów, tak oto opisał XII-wieczny kronikarz: “więcej miał król Bolesław pancernych, niż Polska ma za naszych czasów tarczowników; za czasów Bolesława tyle prawie było w Polsce rycerzy, ile za naszych czasów znajduje się ludzi wszelakiego stanu”. Na utrzymanie drużyny panujący przeznaczał część należnych mu danin. Osadzani w grodach wojowie pełnili w czasach pokoju funkcje administracyjne, m.in. ściągali daniny i dowodzili wojskiem. W razie potrzeby wojennej musieli stawić się na każde wezwanie władcy. Do ograniczonej służby wojskowej byli obowiązani także wolni chłopi, którzy w wypadku zagrożenia pobliskiego grodu brali udział w walkach obronnych.

Pierwsi władcy z dynastii Piastów, budując organizację państwową i wprowadzając chrześcijaństwo, stworzyli mocne podstawy do rozwoju narodu i kultury polskiej. Jednakże dzieło unifikacji kraju było dopiero rozpoczęte, a ciągłość państwa nadal pozostawała narażona na liczne niebezpieczeństwa. Młoda monarchia borykała się z kłopotami wewnętrznymi. W świadomości ludzi nie zdążyła się bowiem utrwalić tradycja zjednoczonego państwa polskiego i nie zakorzeniła się jeszcze nowa religia chrześcijańska. Rozwijający się aparat władzy świeckiej, wspierany autorytetem Kościoła, wymagał od ludności coraz większych świadczeń. To natomiast przywoływało pamięć wspólnot sąsiedzkich z czasów pogańskich. Podobne zjawiska zachodziły zresztą wówczas także i w innych państwach Europy Środkowo-Wschodniej, a do buntów ludności doszło w połowie XI w. na Rusi i na Węgrzech. W Polsce proces jednoczenia kraju przebiegał wszakże na tyle sprawnie, że kryzys monarchii, który nastąpił po śmierci Bolesława Chrobrego, okazał się przejściowy.

POWRÓT

12. Kryzys monarchii. Wyznaczony przez Chrobrego na następcę Mieszko II natychmiast po objęciu władzy koronował się na króla ,kontynuował ekspansywną politykę ojca , najechał min. Saksonię

Dwaj bracia króla, odsunięci przedtem od piastowskiego dziedzictwa, zbiegli za granicę, aby szukać poparcia u potężnych sąsiadów. W 1030 r przy pomocy Jarosława Mądrego, księcia kijowskiego, a także cesarza Konrada II wypędzili Mieszka i objęli władzę w państwie. Polska utraciła wtedy na rzecz Niemiec — Łużyce i Milsko, na rzecz Rusi zaś — Grody Czerwieńskie.

Srogie rządy braci Mieszka II spowodowały sprzeciw poddanych i prawowity władca powrócił na tron. Nie udało mu się jednak odzyskać ani pełni niezależnej władzy, ani utraconych ziem. Niedługo potem umarł, a jego małoletni syn Kazimierz (odnowiciel) został zmuszony do opuszczenia kraju.

Gdy w Polsce zabrakło Piastów, po władzę sięgnęli możni. Znamy spośród nich bliżej tylko dawnego cześnika na dworze Mieszka II , Miecława, który twardą ręką rządził na Mazowszu. W całym kraju doszło do zamieszek. “Niewolnicy powstali na panów, wyzwoleńcy przeciwko szlachetnie urodzonym, sami się do rządów wynosząc [...], nadto jeszcze porzucając wiarę katolicką [...] podnieśli bunt przeciw biskupom i kapłanom Bożym”.

Chaos, jaki zapanował w państwie, wykorzystał książę czeski Brzetysław i w 1039 r. dokonał najazdu na Polskę, zniszczył Gniezno, wywiózł do Pragi relikwie św. Wojciecha, a także podporządkował sobie Śląsk. Pozbawiona relikwii i zrujnowana stolica polskiej prowincji kościelnej przejściowo utraciła prawa archidiecezji.

 

13. Odbudowa państwa. Zaniepokojony wzrostem potęgi Czech cesarz niemieckiHenryk III udzielił Kazimierzowi (odnowicielowi) zbrojnej pomocy. Książę na czele hufca, złożonego z pięciuset rycerzy niemieckich, wkroczył w granice Polski, zajął Wielkopolskę i Małopolskę, a Kraków uczynił stolicą państwa. Wspierany przez oddziały władcy kijowskiego — Jarosława, odebrał Miecławowi Mazowsze, a następnie przywrócił piastowskie panowanie nad Pomorzem Wschodnim. Dzieła odbudowy państwa dokończył organizując zbrojną wyprawę na Śląsk i ponownie przyłączając tę dzielnicę do Polski.

Pomoc cesarska przy jednoczeniu kraju miała wszakże swoją cenę. Henryk III bowiem, w obawie przed zbytnim wzmocnieniem pozycji polskiego księcia, nakazał Kazimierzowi płacić Czechom daninę z tytułu władania Śląskiem. Niebezpieczeństwo uzależnienia od potężnych Niemiec groziło wówczas zarówno Polsce, jak i innym krajom. W trwałą zależność od cesarstwa popadli wcześniej książęta czescy. Wpływy niemieckie sięgnęły również na Węgry, które przejściowo uznały swą podległość, a tereny zamieszkane przez Słowian Połabskich zostały wręcz wcielone do Niemiec, stając się marchiami na ich wschodnich rubieżach.

Piastom udało się uniknąć zależności od cesarstwa, walka o niezawisłość stanowiła bowiem stały element polskiej polityki zagranicznej. Jej kierunek, wyznaczony przez przodków, podtrzymał książę Kazimierz zawierając sojusz z Węgrami, m.in. po to, aby przeciwdziałać przewadze niemieckiej w Europie Środkowej. Sprzymierzył się także z Rusią, biorąc za żonę Dobronegę, siostrę Jarosława kijowskiego.

POWRÓT

14. Polityka wewnętrzna Kazimierza. Po odbudowie terytorium państwa przyszedł czas na uporządkowanie spraw wewnętrznych. Książę, aby zapobiec podobnym kryzysom w przyszłości, przystąpił do wzmocnienia władzy centralnej. Cały kraj podzielił na prowincje utworzone wokół największych grodów warownych: Krakowa, Gniezna, Kruszwicy, Płocka, Sandomierza i Wrocławia. Rozszerzył sieć mniejszych jednostek administracji terytorialnej, zwanych od tej pory kasztelaniami. Na ich czele postawił zależnych bezpośrednio od siebie kasztelanów, którzy w jego zastępstwie dowodzili wojskiem, sprawowali sądy i ściągali daniny.

W związku z potrzebami obronnymi kraju Kazimierz przebudował siły zbrojne.  Utrzymanie licznej, rozmieszczonej po grodach, drużyny stało się zbyt dużym obciążeniem dla państwa. Zastąpiły ją, powoływane w razie potrzeby, oddziały złożone z rycerzy i możnych zamieszkałych w danej kasztelanii. W zamian za obowiązek służby wojskowej otrzymywali oni od panującego majątki ziemskie. Uzyskali w ten sposób własność ziemi na prawie rycerskim.

Kazimierz czynił starania o odbudowanie organizacji kościelnej. W zjednoczonym państwie przywrócił dawne biskupstwa, ale nie zdążył odtworzyć archidiecezji w Gnieźnie. “Miał też mnożyć zgromadzenia mnichów i świętych dziewic, ponieważ w pacholęcym wieku oddany został przez rodziców do klasztoru, gdzie otrzymał gruntowne wykształcenie religijne” — napisał Gall.

Za zasługi w odbudowie kraju nazwano księcia
KAZIMIERZEM ODNOWICIELEM.

 

POWRÓT

15. Wzrost znaczenia Polski na arenie międzynarodowej. Następca Kazimierza Odnowiciela — Bolesław Śmiały(zwany też Szczodrym) — podążając śladami wielkiego pradziada Bolesława Chrobrego, prowadził czynną politykę zagraniczną. Wyprawił się przeciwko wiernym cesarzowi Czechom i przestał płacić im trybut, czyli daninę, ze Śląska. Dwukrotnie wkraczał do Kijowa, aby osadzić na stolcu książęcym swego wuja Izasława; równocześnie odzyskał Grody Czerwieńskie. Wystąpił też przeciwko proniemieckiemu stronnictwu na Węgrzech i na tron wprowadził tam wychowanego w Polsce i zaprzyjaźnionego księcia Władysława.

Po uzyskaniu w ten sposób sprzymierzeńców w sąsiednich państwach, Bolesław włączył się w wielką politykę międzynarodową i opowiedział się po stronie papiestwa w sporze Grzegorza VII z Henrykiem IV. Dzięki temu za zgodą papieską koronował się w 1076 r. na króla Polski. (patrz niżej “walka papiestwa z cesarstwem") Otrzymał także pozwolenie na przywrócenie arcybiskupstwa w Gnieźnie. Monarcha osiągnął zatem zamierzone cele — po półwieczu Polska znów stała się niezależnym i w pełni suwerennym królestwem.

16. Rozwój wewnętrzny państwa. Król Bolesław Śmiały (Szczodry)) okazał się również dobrym gospodarzem kraju. Za jego panowania zaczęła się w Polsce rozwijać gospodarka towarowo-pieniężna. Handel, w którym za towar płacono pieniędzmi, powoli wypierał wymianę naturalną. Do szerszego obiegu weszła polska moneta srebrna, a wyłączne prawo jej bicia, tzw. regale mennicze, przysługiwało monarsze. Rozkwit wymiany handlowej dostarczał dochodów skarbowi królewskiemu. Władca nakładał bowiem cła i myta na artykuły przewożone przez kupców, w tym także obcych, licznie podążających przez obszar Polski w kierunku Kijowa i Morza Czarnego. Udzielał również licznych pozwoleń na zakładanie targów i pobierał od nich opłaty.

 

Upadek króla Bolesława Śmiałego(zwanego też Szczodrym). Bolesław po raz kolejny wyprawił się na Ruś i “z takim zapamiętaniem prowadził wojnę, iż rzadko przebywał w zamku, a ciągle w obozie, rzadko w ojczyźnie, ciągle u nieprzyjaciół” — napisał na przełomie XII i XIII w. biskup i kronikarz Wincenty Kadłubek. Podczas nieobecności króla — według Kadłubka — w państwie zapanował chaos i bezprawie. Po powrocie do kraju Bolesław przywrócił porządek, z wyjątkową surowością traktując winnych. To prawdopodobnie spowodowało zatarg monarchy z biskupem krakowskim Stanisławem, lecz przyczyn konfliktu możemy się dziś tylko domyślać. Wiadomo jedynie, że król skazał biskupa na karę obcięcia członków, a taki wyrok wydany na dostojnika duchownego był rzeczą niesłychaną. Wstrząśnięte społeczeństwo rychło obróciło się przeciwko władcy, który zmuszony do opuszczenia kraju schronił się na Węgrzech, gdzie zapewne zmarł.

 

POWRÓT

17. Walka cesarstwa z papiestwem. Tymczasem na zachodzie Europy narastał spór między papiestwem a cesarstwem o pierwszeństwo w świecie łacińskim. Do ostrego konfliktu doszło za pontyfikatu Grzegorza VII, który uznawał nadrzędne stanowisko władzy duchownej nad świecką. Odmówił on panującym prawa powoływania biskupów i uposażania biskupstw w ziemię nadawaną w lenno (prawo inwestytury). Biskupom zaś zabronił przyjmowania tych nadań, ponieważ jako lennicy władców świeckich częściej ulegali wpływom politycznym. Gdy cesarz Henryk IV podjął próbę pozbawienia Grzegorza godności papieskiej, został przez niego wyklęty, a poddani wypowiedzieli mu posłuszeństwo. Zimą 1077 r., zagrożony utratą tronu, boso i we włosiennicy, udał się na spotkanie papieża do zamku w Canossie i tam uzyskał przebaczenie. Wkrótce po odprawieniu pokuty odzyskał władzę i zmusił Grzegorza do ustąpienia.

Walka o inwestyturę trwała jednak nadal i dopiero w następnym stuleciu zakończyła się ugodą. W 1122 r. zawarto w Wormacji konkordat (umowę), na mocy którego cesarz zrzekł się prawa mianowania biskupów, wybieranych odtąd przez duchowieństwo i zatwierdzanych przez papieża. Dopiero tak powołanemu dostojnikowi panujący nadawał w lenno uposażenie biskupstwa.

 

Władysław Herman księciem Polski. Następcą Bolesława Śmiałego został jego młodszy brat WŁADYSŁAW HERMAN,

Zbigniew i Bolesław Krzywousty. Po śmierci Władysława Hermana w 1102 r jego synowie dokonali podziału ojcowizny: północną częścią państwa władał Zbigniew, będąc jako starszy prawdopodobnie także księciem zwierzchnim, południową Polską rządził zaś Bolesław. Zbyt wiele wszakże różniło braci, aby taka sytuacja mogła trwać długo. Bolesław, który już “w pacholęctwie więcej cieszył się służbą rycerską” niż zabawą, dążył do zjednoczenia kraju i rozszerzenia swego panowania na Pomorze, mając za sobą sojusznicze Węgry i Ruś Kijowską. Odmienną politykę prowadził Zbigniew, znajdując sprzymierzeńców w książętach pomorskich i Czechach, zadowolonych z osłabienia Polski.

W kraju powstały dwa wrogie obozy i wkrótce wybuchła wojna domowa. Pokonany Zbigniew uzyskał pomoc od cesarza Henryka V, który wzorem swych poprzedników pragnął narzucić zwierzchnictwo władcom środkowoeuropejskim. Bolesław zaś, udzielając poparcia walczącym o niezależność Węgrom, stawał się groźnym przeciwnikiem Niemiec.

Wojna z Niemcami (1109). “BOLESŁAW KRZYWOUSTY odpowiada odmownie na list cesarza domagającego się hołdu. Wobec nieustępliwej postawy księcia wojsko niemieckie ruszyło na Polskę i przeprawiwszy się przez Odrę stanęło pod Głogowem. Nie zdołało wszakże zdobyć grodu szturmem. Zawarto więc rozejm, na czas którego Henryk wziął zakładników, obiecując uwolnić ich w ustalonym terminie. Dopuścił się jednak wiarołomstwa i “sądząc, że litość nad synami i krewniakami zmiękczy serca mieszczan, polecił co znaczniejszych pochodzeniem spośród zakładników z miasta oraz syna komesa [grodowego] przywiązać do machin oblężniczych, że tak bez krwi rozlewu otworzy sobie bramy miasta” — napisał z oburzeniem Gall. Tymczasem obrońcy nie ugięli się i choć zostali zmuszeni, aby strzelać do swoich najbliższych, nie poddali grodu. Zmęczeni długim oblężeniem Niemcy odstąpili od Głogowa, a szala zwycięstwa przechyliła się na stronę Polaków.

Bolesław Krzywousty księciem całej Polski. Zwycięstwo nad Niemcami znacznie wzmocniło pozycję Bolesława w państwie. Książę ani myślał dopuścić do ponownego podziału władzy, gdy Zbigniew powrócił do kraju. Za podszeptem doradców — jak stwierdził kronikarz — oskarżył brata o wrogie knowania, uwięził go, po czym kazał oślepić.

Po opanowaniu sytuacji w państwie Bolesław ułożył pomyślnie stosunki z cesarstwem i Czechami, którzy zrzekli się wówczas prawa do polskich świadczeń ze Śląska.

Przywrócenie Pomorza Polsce. Kraina ta dzieliła się na dwa duże obszary. Pomorze Nadwiślańskie, zwane też Gdańskim, miało silne powiązania z państwem polskim i oderwało się dopiero za panowania Bolesława Śmiałego. Znacznie słabsze więzi łączyły Pomorze Zachodnie z monarchią piastowską, ono bowiem odpadło od Polski już za czasów Bolesława Chrobrego. Bagnistą i porośniętą puszczami ziemię zamieszkiwały plemiona pomorskie zorganizowane w kilka państewek z naczelnikami grodowymi na czele. Dobrze rozwijał się na tych terenach handel, dzięki któremu rozrastały się duże ośrodki nadmorskie: Gdańsk, Kołobrzeg i Szczecin, a także grody nad Notecią. Pomorzanie, mimo podejmowanych wcześniej misji chrystianizacyjnych, nadal pozostawali poganami.

Bolesław Krzywousty opanował najpierw Pomorze Nadwiślańskie, a następnie skierował się na zachód i w 1122 r. zdobył Szczecin. Warcisław — uważany za przywódcę książąt zachodniopomorskich — uznał wtedy zwierzchność Polski, złożył Bolesławowi hołd i zobowiązał się do płacenia trybutu oraz świadczenia pomocy zbrojnej. Pomorze Zachodnie stało się więc lennem Polski, a władca tych ziem jej lennikiem.

Wydarzenia te, jak kazał ówczesny obyczaj, upamiętniono w pieśni:

Naszym przodkom wystarczały ryby słone i cuchnące,
My po świeże przychodzimy, w oceanie pluskające!
Ojcom naszym wystarczało, jeśli grodów dobywali,
A nas burza nie odstrasza ni szum groźny morskiej fali.
Nasi ojce na jelenie urządzali polowanie,
A my skarby i potwory łowim, skryte w oceanie.




Książę starał się na przyłączonych ziemiach zaszczepić chrześcijaństwo. Misję chrystianizacji powierzył dawnemu kapelanowi Władysława Hermana, biskupowi niemieckiemu Ottonowi, uznanemu później za świętego. Pomorze Nadwiślańskie podporządkowano nowemu biskupstwu we Włocławku, dla Pomorza Zachodniego utworzono zaś diecezję w Wolinie, przeniesioną później do Kamienia Pomorskiego.

Konflikt z cesarstwem. Rozwój terytorialny Polski stał się przyczyną ponownego zatargu z cesarzem, który rościł sobie prawo do panowania nad ziemiami pomorskimi. Wkrótce obie strony za cenę wzajemnych ustępstw zawarły porozumienie. Na zjeździe w Merseburgu Bolesław złożył cesarzowi hołd, lecz do dziś nie wiadomo, czy jedynie z Pomorza Zachodniego, czy też z pozostałych ziem polskich. Za to zachował wszystkie nabytki terytorialne i wzmocnił polską organizację kościelną. Uzyskał nawet zgodę cesarza na przyłączenie obszarów pomorskich, położonych jeszcze dalej na zachód. Układ ten stanowił wielkie osiągnięcie polityczne księcia polskiego, którego zresztą przyjmowano w cesarstwie z honorami należnymi koronowanym głowom.

Bolesław Krzywousty przywrócił państwu polskiemu duże znaczenie w Europie Środkowej. Był na tyle silny, aby stawić czoło cesarstwu nie tylko w bezpośrednich starciach. Zwalczał również wpływy niemieckie na Węgrzech i atakował pograniczne ziemie wiernych cesarzowi książąt czeskich. Z “Marsowego zrodzon rodu” — jak określił go Gall — odwagą i znajomością rycerskiego rzemiosła zyskał sobie szacunek nawet wśród wrogów. W szeregach niemieckich śpiewano o nim:

Bolesławie, Bolesławie, ty przesławny książę panie,
Ziemi swojej umiesz bronić wprost niezmordowanie!
Sam nie sypiasz i nam także snu nie dasz ni chwili,
Ani we dnie, ani w nocy, ni w rannej godzinie!
Szliśmy pewni, że cię z ziemi twej łatwo wyżeniem,
A ty teraz nas zamknąłeś niemal jak w więzieniu!
Taki książę słusznie rządy nad krajem sprawuje,
Który z garstką swych olbrzymie wojsko tak wojuje!

 


POWRÓT

18. Testament Krzywoustego. Książę chciał swoim synom oszczędzić walk bratobójczych, których sam doświadczył. Przed śmiercią w 1138 r. podzielił państwo na dzielnice i ustanowił zasady dziedziczenia władzy zwierzchniej, a ustawę tę nazwano później testamentem Krzywoustego.

POWRÓT

19. Zasada senioratu. W 1138 r. również w Polsce rozpoczął się okres rozbicia dzielnicowego. Na mocy testamentu Bolesława Krzywoustego władzę zwierzchnią w państwie miał pełnić zawsze najstarszy z rodu Piastów, zwany seniorem. Obejmował on przecinającą kraj dzielnicę senioralną, w skład której wchodziły ziemia krakowska, ziemia sieradzka i łęczycka, wschodnia część Wielkopolski i część Kujaw. Miał również sprawować zwierzchnictwo nad Pomorzem, wypowiadać wojny, reprezentować państwo na zewnątrz, a także sądzić młodszych Piastów, tzw. juniorów.

Pozostałe dzielnice Krzywousty oddał synom w dziedziczne władanie. Najstarszy Władysław, będący jednocześnie seniorem, otrzymał Śląsk, Bolesław Kędzierzawy — Mazowsze, Mieszko Stary — Wielkopolskę, a Henryk — ziemię sandomierską, którą po jego rychłej śmierci przejął najmłodszy, urodzony prawdopodobnie już po śmierci ojca, Kazimierz. Księżna wdowa Salomea miała zaś dożywotnio zarządzać grodami łęczyckimi.

Mimo tak dokładnych ustaleń cel testamentu Krzywoustego — zabezpieczenie ziem polskich przed rozbiciem politycznym — nie został osiągnięty. Złożyło się na to wiele przyczyn, które można określić wspólnym mianem tendencji odśrodkowych, a które charakteryzowały początkowy okres rozbicia dzielnicowego w Polsce i uwidoczniły się zarówno w poczynaniach członków dynastii, jak i w dążeniach możnych oraz duchowieństwa.

POWRÓT

20. Podsumowanie. W państwie pierwszych Piastów dokonało się trwałe zjednoczenie ziem polskich. Nie przebiegało ono wszakże bezkonfliktowo, granice państw Europy Środkowej bowiem dopiero się kształtowały. Toteż wiele terytoriów pogranicznych było spornych: do Śląska rościły sobie pretensje Czechy, Grody Czerwieńskie stanowiły przedmiot sporu z Rusią, Pomorze Zachodnie zaś z cesarstwem.

Zasadnicza jednak walka toczyła się o niezawisłą pozycję Polski w Europie, a największym dla niej zagrożeniem stały się próby narzucenia cesarskiego zwierzchnictwa. Pierwszym Piastom udało się obronić niezależność państwa, a dzięki koronowanym władcom, takim jak Bolesław Chrobry, utrwaliła się tradycja Królestwa Polskiego, którego pamięć w późniejszych czasach rozbicia dzielnicowego jednoczyła społeczeństwo.

Sytuacja w Europie. Rozbicie dzielnicowe dotknęło we wczesnym średniowieczu większości państw europejskich. W Hiszpanii, na obszarach wyzwolonych spod władzy Arabów, którzy w początkach VIII w. podbili Półwysep Iberyjski, powstały odrębne królestwa chrześcijańskie. Francja, już w IX w., podzieliła się na dzielnice obejmujące znaczne połacie kraju, a jej władcy, będący formalnie lennikami króla, faktycznie cieszyli się dużą niezależnością. Cesarstwo niemieckie składało się z wielu księstw, podległych władzy zwierzchniej cesarza, i dlatego nazywa się je także Rzeszą niemiecką.

Tendencje odśrodkowe zaznaczyły się również w Czechach i na Węgrzech. Do rozbicia dzielnicowego doszło w połowie XI w. na Rusi Kijowskiej, mimo że przeżywała ona wtedy czasy swojej świetności. Podzielił ją między synów Jarosław Mądry, ustanawiając władcę Kijowa księciem zwierzchnim. Walki i częste zmiany na tronie doprowadziły w końcu stolicę Rusi do utraty znaczenia, a cały kraj do upadku i niewoli tatarskiej.

 

POWRÓT
DYNASTIE PIASTÓW I JAGIELONÓW


odwiedzona od 5 XI 2005.